Handen wassen of desinfecteren? (THIP 1998-4)
Vraag:
Wegens
tijdsbesparing wordt in de praktijk veelal aanbevolen het wassen van de handen
achterwege te laten en alleen handendesinfectie met behulp van alcohol 70% aan
te bevelen. Is dit ook de mening van de WIP?
Antwoord:
Het
resultaat van een consensusbijeenkomst, gehouden op vrijdag 19 mei 1989 te
Utrecht, beschrijft twee methoden om de transiënte flora op de huid van de
hand te verminderen. Ten eerste de mechanische verwijdering met behulp van
water en zeep, de handenreiniging en ten tweede het doden van micro-organismen
(m.o.) door gebruik te maken van een bacteriedodend chemisch middel, de
handendesinfectie(1).
De
transiënte flora
De
transiënte flora bestaat uit m.o., die toevallig voorkomen op de huid zonder
dat zij zich daar vermenigvuldigen. De m.o. kunnen bijvoorbeeld door
handcontact of contact met besmette voorwerpen of met feces op de huid zijn
terechtgekomen. Over het algemeen kunnen zij gemakkelijk weer worden
verwijderd door de handen te wassen met water en zeep.
De
residente flora
De
residente flora bestaat uit m.o.
die de huid koloniseren en zich daar vermenigvuldigen. Na het wassen van de
handen met water en zeep blijft de residente flora grotendeels aanwezig. Deze
is dus moeilijk te verwijderen. Alleen met behulp van een desinfectiemiddel
kan het aantal residente m.o. worden teruggebracht.
De
residente flora is gewoonlijk niet schadelijk voor de mens. Soms echter maken
pathogene m.o. deel uit van de residente flora zoals bijvoorbeeld de
Staphylococcus aureus.
Handenreiniging
versus handendesinfectie
Met
handenreiniging door middel van water en zeep wordt de transiënte flora
verwijderd. De handen zijn niet mee zichtbaar vuil en de lichaamsgeuren zijn
verdwenen. Met desinfectie van de handen wordt de transiënte flora gedood en
tevens een deel van de residente flora, maar zichtbaar vuil en lichaamsgeuren
worden niet verwijderd.
Indien
men uitgaat van het reduceren van micro-organismen kan men zich afvragen of
desinfectie van de handen met alcohol niet de voorkeur geniet boven
handenreiniging met water en zeep. Er wordt een grotere kiemreductie verkregen
en het werkt tijdbesparend(2). Uitgaande van het effect op m.o. zou
men dan kiezen voor het desinfecteren van de handen in plaats van voor
handenreiniging.
Maar
uit de conclusie van de consensusbijeenkomst blijkt dat, uit het oogpunt van
preventie van ziekenhuisinfecties, bij patiënten met een normale weerstand
tegen infecties handenreiniging en handendesinfectie als gelijkwaardige
methoden ter voorkoming van verspreiding van pathogene m.o. kunnen worden
beschouwd.
Visie
van de WIP
Handenreiniging
en handendesinfectie kunnen bij patiënten met een normale weerstand als
gelijkwaardige methoden worden beschouwd.
Bij
visuele verontreiniging van de handen moeten de handen worden gewassen met
water en zeep, om zichtbaar vuil en lichaamsgeuren te verwijderen.
Bij
de lichamelijke verzorging van patiënten met een infectie, al of niet met een
verminderde weerstand, verdient handendesinfectie de voorkeur boven
handenreiniging, vanwege de grotere
kiemreductie, waardoor verspreiding van pathogene micro-organismen in de
omgeving wordt tegengegaan,. Indien tevens sprake is van zichtbaar
verontreinigde handen, dan worden de handen eerst gewassen met water en zeep,
dan gedroogd en vervolgens gedesinfecteerd met alcohol 70%. Bij bepaalde
virusinfecties, bijvoorbeeld een Adenovirusinfectie, moet de voorkeur worden
gegeven aan handenreiniging boven
handendesinfectie omdat Adenovirussen weinig gevoelig zijn voor alcohol. Ook
tegen bacteriesporen zijn alcoholen niet werkzaam.
Omdat
er geen bewijs is dat door de grotere kiemreductie van handenalcohol, het
aantal ziekenhuisinfecties sterker afneemt, kan voor het gebruik van
handendesinfectie boven handenreiniging niet de voorkeur worden uitgesproken.
Ook tijdwinst en compliance zijn niet voldoende reden om een voorkeur uit te
spreken. In de praktijk blijkt namelijk dat verpleegkundigen en artsen na de
verzorging c.q. behandeling van de patiënt regelmatig de behoefte hebben om
de handen te wassen met water en zeep in plaats van de handen te desinfecteren
met een desinfectans, het geeft een ‘schoner’ gevoel.
Handenreiniging
en handendesinfectie worden dus als gelijkwaardige methoden beschouwd en
kunnen afwisselend worden gebruikt voor de handhygiëne.
Literatuur:
- Consensus
preventie ziekenhuisinfecties. Centraal Begeleidingsorgaan voor de
Intercollegiale Toetsing. Utrecht 1989.
- No
time for handwashing? Handwashing versus alcoholic rub: can we afford 100%
compliance? A. Voss, AF. Widmer. Infect Control and Hosp Epidemiol.
1997;18:205-8.
- Reiniging
en desinfectie van de handen en de huid. Werkgroep Infectie Preventie
Richtlijn no. 2a. Leiden, 1993.
- The
skin microflora and microbial skin disease. Edited by W.C. Noble.
Cambridge University press. 1993.
Auteur:
Thea Daha
Hygieniste Werkgroep Infectiepreventie.
T(H)IP-DOC - Tijdschrift voor Hygiene en Infectiepreventie
