Alcoholhandgel (THIP 2002-5)

Vraag

Kleven er bezwaren aan het gebruik van een  op alcohol gebaseerde handgel in plaats van het gebruikelijke vloeibare product zoals aanbevolen in de WIP-richtlijn no 1⁽¹⁾ ?

Antwoord:

Het resultaat van de consensusbijeenkomst "Preventie ziekenhuisinfecties" uit 1989 ⁽²⁾ liet zien dat er twee methoden zijn om de transiënte flora op de huid van de handen te verminderen: de mechanische verwijdering met water en zeep en het gebruik van een bacteriedodend chemisch middel -  ethanol 70 à 80%.

Na deze bijeenkomst werd het gebruik van een handalcohol zowel op basis van ethanol als isopropanol, met goed resultaat in de ziekenhuizen geïntroduceerd.

Bij de introductie van handalcohol in de ziekenhuizen werd gebruik gemaakt van een vloeibaar product. Op alcohol gebaseerde handgels waren toen nog niet op de markt. Deze zijn pas later geïntroduceerd en thans worden de gels vooral in de USA op grote schaal gebruikt en ook in Nederland is er een toenemende vraag naar.

Als voordeel van een gel ten opzichte van een vloeibaar middel wordt genoemd de geringe kans op morsen. Bovendien kan, doordat het niet vloeibaar is, worden voorkomen dat het middel ten onrechte wordt gebruikt als oppervlakte desinfectans.

Een bijkomend voordeel is dat de zorgvuldigheid in gebruik bevorderd wordt doordat de gebruiker door de substantie wordt genoodzaakt de gel goed in te wrijven wat met een vloeibaar middel niet persé noodzakelijk is.

De vraag die nu echter rijst is of bij het gebruik van een gel hetzelfde effect wordt verkregen als bij het gebruik van het vloeibare middel.

Door A. Kramer et al. is in de Lancet van 27 april 2002 ⁽³⁾ een artikel gepubliceerd dat een mogelijk antwoord geeft op deze vraag. Zij hebben een onderzoek gedaan naar de microbiële effectiviteit van 10 gels en 4 vloeibare producten. De conclusie van hun onderzoek was dat de gels niet binnen 30 seconden voldeden aan de European Standards (EN 1500) in tegenstelling tot de vloeibare producten die dat wel deden. Het onderzoek werd uitgevoerd in een laboratorium onder gecontroleerde omstandigheden. Het alcoholpercentage van de gels varieerde van 53 tot 70%. De microbiële reductiefactor van de vloeibare alcoholen varieerde van 3.7 tot 5.07 en  van de gels van 2.13 tot 4.09. De conclusie van het onderzoek was dat een handdesinfectie met een 70% alcohol bevattende gel minder effectief was dan een handdesinfectie met 2-propanol 60%. en derhalve het gebruik van een gel ter vervanging van het vloeibare product niet werd aanbevolen. 

Het onderzoek werd uitgevoerd onder gecontroleerde omstandigheden in een laboratorium.

De vraag die nu opkomt is of hetzelfde resultaat ook in de praktijk wordt gezien. Voorzover wij weten is  hiernaar tot nu toe geen klinisch gerandomiseerd onderzoek gedaan. Het is daarom moeilijk om de betekenis van een dergelijk laboratoriumonderzoek direct naar de praktijk te vertalen. Wel is onderzocht of  het gebruik van een op handalcohol gebaseerde handgel leidde tot een betere handhygiëne compliance ⁽⁴⁾. De conclusie van dat onderzoek liet een statistisch significant verschil zien in de compliance na de introductie van een handalcoholgel. Een ander onderzoek vergeleek handenwassen met een desinfecterende zeep en het gebruik van een alcohol gebaseerde handgel. De alcohol gebaseerde gel werkte beter dan de desinfecterende zeep en gaf een grotere kiemreductie ⁽⁵⁾.

Conclusie

Het onderzoek van Kramer kan geen antwoord geven op de in deze THIP-DOC gestelde vraag. De voordelen van een gel zullen moeten worden afgewogen tegen de lagere kiemreductie van het middel t.o.v. het vloeibare product.  Meer onderzoek naar de effectiviteit van een op alcohol gebaseerde handgel in praktijksituatie is gewenst.

Literatuur:

1. Werkgroep Infectiepreventie. WIP richtlijn no 1, Algemene voorzorgsmaatregelen. Leiden, oktober 1999.

2. Consensus Preventie Ziekenhuisinfecties. CBO, 19 mei 1989 Utrecht.

3. Limited efficacy of alcohol-based hand gels. A. Kramer, P R G Kampf, D. Pittet. The Lancet, 2002:359;1489-1490.
4. Interventional study to evaluate the impact of an alcohol-based handgel in improving hand hygiene compliance. S. Harbarth, D. Pittet, L. Grady et al. Pediatr Infect Dis 2002;21:489-95.
5. Effect of hand cleansing with antimicrobial soap of alcohol based gel on microbial colonization of artificial fingernails worn by health care workers. S.A. McNeil, C.L. Foster, S.A. Hedderwick, C.A. Kaufman. Clinical Infectious Diseases Society of America, 2001;32:367-72.

Auteur:
Thea Daha
Hygieniste Werkgroep Infectiepreventie.
T(H)IP-DOC - Tijdschrift voor Hygiene en Infectiepreventie